2025 жылдың қараша айында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ОЭСР) «ОЭСР-дің бәсекелестік құқығы және саясаты бойынша сараптамалық шолулары: Қазақстан 2025» атты баяндаманы ұсынды (ОЭСР-дің бәсекелестік құқығы және саясаты бойынша сараптамалық шолулары: Қазақстан 2025, Бәсекелестік құқығы және саясаты шолулары, ОЭСР баспасы, Париж, https://doi.org/10.1787/b7659978-en).
Бұл баяндамада 2025 жылы ОЭСР жүргізген Қазақстанның бәсекелестік саласындағы заңнамасы мен саясатының сараптамалық бағалау нәтижелері ұсынылған. Онда елдегі алғашқы сараптамалық бағалаудан (2016 жыл) бергі соңғы он жылдықтағы Қазақстанның бәсекелестік ортасының прогресі мен дамуы бағаланады, сондай-ақ Қазақстанның бәсекелестік ортасының тиімділігін, тәуелсіздігін және болжамдылығын арттыру бойынша негізгі ұсынымдар келтіріледі.
Баяндаманың негізгі қорытындылары
- 2016 жылдан бергі он жылдықта Қазақстан бәсекелестікті реттеу жүйесін жаңғырту бойынша айтарлықтай реформалар жүргізді. Негізгі құқықтық негіз әлі күнге дейін 2015 жылы қабылданған Кәсіпкерлік кодексте қаланғанымен, бәсекелестік мәселелерін реттейтін басқа да көптеген құқықтық ережелер қолданыста. Қатарынан бес «монополияға қарсы пакет» Қазақстанның бәсекелестік заңнамасына көптеген мазмұндық және процессуалдық өзгерістер енгізді.
- 2020 жылы тәуелсіз орган ретінде қайта құрылған Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (БҚДА) өзінің ішкі құрылымын, аймақтық үйлестіруді және мүдделі тараптармен өзара әрекеттестік механизмдерін жақсартты. Құқық қолданудан басқа, Агенттік приватизация, мемлекеттік сатып алулар және баға мониторингі сияқты кеңірек саясат салаларында жетекші рөл атқарады. Дегенмен, мұндай кең мандат Агенттіктің бәсекелестік заңнамасын сақтауды қамтамасыз етудегі негізгі функцияларына назар аударуын әлсірету қаупін тудырады.
- Сараптамалық бағалау Қазақстандағы монополияға қарсы реттеудің тиімділігін шектейтін бірқатар құрылымдық және операциялық мәселелерді анықтады. Оларға фрагменттелген құқықтық база, постфактум құқық қолданудың орнына профилактикалық «жұмсақ құқық» құралдарына сүйену, сондай-ақ жаза жеңілдету бағдарламасы және тиімді нарық зерттеулері сияқты маңызды құралдарды шектеулі пайдалану жатады. Нарық зерттеулеріндегі процессуалдық формализм, сот жүйесіндегі маманданудың болмауы және заңнаманың жиі өзгеруі бизнес үшін құқықтық айқындықты төмендетеді және сот жүйесін шамадан тыс жүктейді.
- Қазақстан экономикасы мемлекеттік араласудың жоғары деңгейін көрсетуді жалғастыруда, мемлекеттік кәсіпорындардың барлық секторларда кең қатысуы және ерекше немесе монополиялық құқықтарға ие «бірыңғай операторларға» өсіп келе жатқан тәуелділік байқалады. Баға реттеу кең таралған, бұл жоспарлы экономикадан толық нарықтық экономикаға көшудегі құрылымдық кедергілерді көрсетеді. «Сары беттер ережесі» және Приватизация басқармасын құру сияқты реформалар мемлекеттік араласуды және нарықтық үстемдікті азайтуға бағытталғанымен, бәсекелестік бейтараптық принципі қол жетпейтін және нашар түсінікті болып қалуда. Соңғы саяси және сот реформалары әзірге монополияға қарсы заңнаманың неғұрлым дәйекті қолданылуына әкелген жоқ.
- БҚДА институционалдық ынтымақтастыққа белсенді қатысады. Халықаралық деңгейде ол Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО), ЮНКТАД және ОЭСР сияқты аймақтық және жаһандық форумдарға қатысады, саясат бойынша диалогқа үлес қосады және өз тәжірибесін халықаралық стандарттарға сәйкестендіреді. Ұлттық деңгейде Агенттік салалық реттеушілермен және мемлекеттік органдармен экономиканың негізгі секторларындағы бәсекелестік мәселелерін шешу үшін ынтымақтасады. Бизнес, азаматтық қоғам, ғылым қауымдастығы және сот жүйесімен неғұрлым жүйелі және құрылымдық өзара әрекеттестік бәсекелестік принциптері туралы хабардарлықты арттыру, құқық қолдану мақсаттарын ортақ түсінуді қалыптастыру және реформалар бағдарламасына кеңірек қолдау қамтамасыз ету үшін қажет. Проактивті және ресурстармен жақсы қамтамасыз етілген лоббирлеу стратегиясы бәсекелестік мәдениетін нығайтуға көмектеседі.
- Бұл сараптамалық шолудағы ұсынымдар Қазақстанның құқықтық және институционалдық базасын, құқық қолдану тәжірибесін, бірігу мен жұтылуларды бақылауды, мемлекеттің экономикаға қатысуын, нарық зерттеулерін, ақпараттық-насихаттық қызметті және соттық қадағалауды қамтиды. Олардың іске асырылуы Қазақстанға халықаралық озық тәжірибеге сәйкес келетін неғұрлым тиімді, тәуелсіз және экономикалық негізделген бәсекелестік режимін құруға көмектеседі, бұл тұрақты диверсификацияға және ұзақ мерзімді экономикалық өсуге ықпал етеді.
ОЭСР сарапшыларының негізгі ұсынымдары
- Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің институционалдық әлеуетін және ресурстарды бөлуді күшейту.
Жақын перспективада Агенттіктің ішкі құрылымын, кадрлық әлеуетін және істерді басымдыққа қою механизмдерін күшейтуге назар аудару қажет, бұл құқық қолданудың тиімділігін арттырады.
· Монополияға қарсы заңнаманы орындауға (мысалы, тергеу жүргізуге) бәсекелестікке қатысты басқа негізгі емес міндеттерге қарағанда көбірек назар аудару және тиісті ресурстар бөлу.
· Істерді басымдыққа қою процесін енгізуді қарастыру.
· Қажетті міндеттерді орындай алатын білікті талдаушыларды, мысалы, деректер талдаушыларын, деректерді өңдеу мамандарын, эконометристерді және басқа техникалық мамандарды тарту арқылы тергеу тобын кеңейту.
· Агенттікті секторлар бойынша емес, құқық қолдану салалары бойынша қайта ұйымдастыруды қарастыру.
· Агенттік құрылымындағы Бәсекелестікті дамыту бойынша аналитикалық зерттеу орталығының рөлін қарастыру және қайта бағалау, сондай-ақ Агенттікте толыққанды Бас экономист басқармасын құру мүмкіндігін қарастыру.
· Бәсекелестік мәселелерімен айналысатын қызметкерлерге тиісті дайындықты қамтамасыз ету, оның ішінде бәсекелестікті талдаудың экономикалық құралдары бойынша практикалық тренингтер мен семинарлар өткізу арқылы.
· Агенттіктегі цифрландыру жұмыстарын жалғастыру.
- Монополияға қарсы реттеудің тиімділігін арттыру
2.1. Құқық қолдану әрекеттерінің аналитикалық және мазмұндық деңгейін арттыру қажет.
· Бәсекеге қарсы мінез-құлықтың экономикалық талдауының сапасын арттыру және экономикалық салдарларды бағалауға назар аудару, құрылымдық болжамдарға шамадан тыс сүйенуден біртіндеп бас тарту.
· Бағаның өсуін ғана байқауға негізделген «монополиялық жоғары баға» сияқты эксплуатациялық теріс пайдалануларға қарағанда дискриминацияға байланысты теріс пайдалануларды тергеу мен қудалауға басымдық беру.
2.2. Бірігу мен жұтылуларды бақылау режимін күшейту, оның тиімділігін және тәуекелге негізделген бағалауға сәйкестігін қамтамасыз ету.
· Барлық типтегі экономикалық шоғырланулар үшін постфактум хабарлама режимін жою және мәмілелерді тоқтата тұрумен міндетті алдын ала хабарламаны енгізуді қарастыру.
· Бәсекелестікке қатысты алаңдаушылық тудырмайтын экономикалық шоғырлануларды қарау үшін жеңілдетілген процедуралар мен хабарлама нысандарын енгізу.
· Экономикалық шоғырланудың бәсекелестікке теріс әсерін жою шараларын жиірек қолдану қажет.
2.3. Құқық қолданудың құқықтық айқындығын, ашықтығын және тежеу әсерін арттыру.
· Хабарлама жүйесін шектеуді немесе толық жоюды қарастыру.
· Тергеулерде қолданылатын барлық әдістемелерді жаңарту және жариялауды қамтамасыз ету, бірақ оларды Агенттік үшін міндетті емес ету. Құқық қолдану қызметкерлері мен судьяларға арналған жарияланған нұсқаулықтар жүйесін енгізу.
· Монополияға қарсы заңнаманы бұзғаны үшін әкімшілік айыппұлдардың мөлшерін арттыруды қарастыру, олардың тежеу әсерін күшейту үшін.
- Бәсекелестік бейтараптықты ілгерілету және нарықтық мүдделерді қорғау.
Тең ойын алаңын қолдау және мүдделі тараптармен тығыз өзара әрекеттестік қажет.
· Бірыңғай операторларды, мемлекеттік кәсіпорындарды және табиғи монополияларды құруды шектеу.
· Мемлекеттік және жеке кәсіпорындарға бірдей ережелерді қолдану арқылы бәсекелестік бейтараптықты ілгерілету.
· Мемлекеттік қолдауды бақылаудың ашық механизмдерін енгізу және ЕО рамалық бағдарламасынан озық тәжірибені, мысалы, мемлекеттік қолдаудың айқын анықталған критерийлерін, мерзімдер, ашықтық және дискриминацияға қарсы ережелерді біріктіруді қарастыру.
· Нарық қатысушылары мен қалың жұртшылықтың бәсекелестік және оның артықшылықтары туралы хабардарлығын арттыруға бағытталған ақпараттық-ағарту жұмыстарын жалғастыру.
· Мемлекеттік және жергілікті органдармен, әсіресе салалық реттеушілермен бәсекелестік саясатын олардың жұмысына енгізу мәселелері бойынша ынтымақтастық.
