Сыбайлас жемқорлық Орталық Азия елдерінің тұрақты дамуына кедергі келтіретін негізгі проблемалардың бірі болып қала береді. Құрамына Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түркіменстан кіретін бұл аймақта сыбайлас жемқорлық пара алудан бастап, билікті жүйелі түрде асыра пайдалануға дейін әртүрлі формада көрініс береді.
Сыбайлас жемқорлық деңгейін анықтау құралы ретінде біз жыл сайын Transparency International жариялайтын сарапшылар арасында танымал сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексін (CPI) аламыз. Ол сарапшылар мен бизнес-қоғамдастықтың бағалауына негізделген және 0-ден (сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейі) 100-ге (төмен деңгей) дейінгі шкаланы қолданады.
Бұл рейтинг бойынша 2024 жылы Қазақстан 100-ден 40 ұпай жинап, 180 елдің ішінде 88-орынға тұрақтады.Бұл нәтиже Орталық Азия елдері арасында ең жақсы көрсеткіш болып табылады, бірақ ол әлі де сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейін көрсетеді (50 ұпайдан төмен елдер сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары деп саналады). Салыстыру үшін Өзбекстан 121 (33 ұпай), Қырғызстан 141 (26 ұпай), Тәжікстан 160 (20 ұпай), Түркіменстан 175 (18 ұпай) орында.
Сыбайлас жемқорлық деңгейін салыстыру
Қазақстан: прогресске кедергілер
Қазақстан 2024 жылы ТБИ бойынша 40 ұпаймен 88-орында тұр, бұл 2023 жылмен салыстырғанда бір ұпайға жоғары (39 ұпай, 93 орын). Бұл Орталық Азия елдері арасындағы ең жақсы нәтиже. Жақсарту негізінен билікті құқықтық реформалар жүргізуге және ұрланған активтерді қайтаруға итермелеген 2022 жылғы қаңтардағы оқиғалардан кейін азаматтық қоғамның белсендіруіне байланысты. Мәселен, 2023 жылы Бас прокуратура жанынан активтерді өндіріп алу жөніндегі комитет құрылып, кәсіпкер Қайрат Боранбаев мемлекетке миллиардтаған теңгенің мүлкін аударған.
Дегенмен, Қазақстан әлі де сыбайлас жемқорлық қаупі жоғары. Мәселелерге үкіметтің ашықтығының жоқтығы, тәуелді сот жүйесі және саяси элитаның ықпалы жатады. Ал «атқарушы, сот және заң шығарушы биліктегі сыбайлас жемқорлық» және «пара алу» сияқты санаттардағы төмен ұпайлар мәселенің жүйелік сипатын көрсетеді.
Өзбекстан: маңызды реформалар
Өзбекстан 2024 жылы 33 ұпаймен 121-орынға тұрақтап, айтарлықтай ілгерілеушілік көрсетті (2014 жылдан бері +15 ұпай). 2016 жылдан бергі реформалар экономиканы ырықтандыру мен мемлекеттік басқарудағы ашықтықты арттыру шараларын қамтиды. Дегенмен, елде әлі де БАҚ пен азаматтық қоғамның тәуелсіздігіне шектеулер қойылып, одан әрі ілгерілеуді тежеуде.
Қырғызстан: автократияға кері шегіну
Қырғызстан 26 ұпаймен 141-орынға жайғасты, бұл аймақтағы жемқорлық ең көп таралған елдердің біріне айналды. Transparency International ұйымы елді сот жүйесі қарсыластарын қудалау үшін қолданылатын шоғырландырылған авторитарлық режимге жатқызады. Президенттің өкілеттігін кеңейтетін конституциялық өзгерістер сыбайлас жемқорлықтың өсуіне ықпал етеді.
Тәжікстан мен Түркіменстан: аймақ аутсайдерлері
Орталық Азиядағы ең төмен көрсеткішті Тәжікстан (20 ұпай, 150-орын) және Түркіменстан (18 ұпай, 171-орын) көрсетіп отыр. Екі ел де авторитарлық режимдермен, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының жоқтығымен және азаматтық қоғамның қысымымен сипатталады. Әсіресе, Түрікменстан аймақтағы сыбайлас жемқорлық биліктің барлық деңгейіне еніп кеткен ең сыбайлас ел ретінде ерекшеленеді.
Сыбайлас жемқорлыққа әсер ететін факторлар
Саяси режим және институттардың тәуелсіздігі
Орталық Азия елдерінің көпшілігіне тән авторитарлық режимдер сыбайлас жемқорлық үшін қолайлы жағдай жасайды. Қазақстан мен Өзбекстан реформалар жасауға талпыныс жасады, бірақ олардың тиімділігі тәуелсіз сот жүйесінің және саяси бәсекелестіктің жоқтығынан шектелді. Бір кездері «демократия аралы» саналатын Қырғызстан самодержавиеге тайып, ұпайларын нашарлатты. Тәжікстан мен Түркіменстан өз ұстанымдарын әрең өзгертті, әлемде жемқорлық деңгейі ең жоғары авторитарлық мемлекеттер болып қала берді.
Азаматтық қоғам және БАҚ
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте азаматтық қоғамның белсенділігі басты рөл атқарады. Қазақстанда 2022 жылдан бастап азаматтық белсенділіктің артуы аз ғана жақсартуға ықпал етті, ал тәуелсіз БАҚ пен белсенділер Түркіменстан мен Тәжікстанда қуғын-сүргінге ұшырады. Сыбайлас жемқорлықты әшкерелей алатын еркін БАҚ ашықтықты арттыру үшін маңызды.
Экономикалық факторлар
Қазақстан мен Түркіменстандағы мұнай секторы, сондай-ақ аймақтағы басқа елдердегі табиғи ресурстарды бақылау сыбайлас жемқорлыққа мүмкіндіктер туғызады. Табиғи ресурстардан түсетін кірістердің анық емес бөлінуі Қазақстан қоғамы мен жалпы Орталық Азия үшін негізгі проблема болып қала береді.
