Румынияда Бая-Маре деген қала бар, оның маңында Рим империясы кезінен бері алтын өндіріліп келеді. Біздің кезімізде бұл қалашықтағы алтын өндіру зауытында өте улы зат – цианидті қолданатын технология қолданылған. Содан кейін 2000 жылы ол жерде экологиялық апат болды: бөгет бұзылып, цианидпен ластанған 100 мың текше метр су Сомс өзеніне, содан кейін Тиса және Дунай өзендеріне құйылды. Қазір бұл экологиялық апат Чернобыль апатынан кейінгі Еуропадағы ең үлкен апат болып саналады, тіпті атақты «Рамштейн» тобы бұл оқиға туралы ән жазды. Осы апаттан кейін Байя-Мареде алтын өндіру тоқтатылды.
Бірақ 2008 жылдың өзінде-ақ алтын өндіру зауытына иелік ететін Romaltyn Mining SRL және Romaltyn Exploration SRL белсенді емес компаниялары ресейлік Полюс Голд компаниясының меншігіне өтті. «Romaltyn Limited» оффшорлық компаниясы арқылы алтын өндіру технологияларын жаңғыртуға инвестиция салып, жаңа су тазарту қондырғысын салды. Бірақ ол ешқашан алтын өндіруді бастамаған – табиғатты қорғау ұйымдары, жергілікті белсенділер және Румынияның бақылаушы органдары бұған қарсы болды.
2012 жылы Romaltyn Limited қазақстандық жас олигарх Кенгес Рақышевқа тиесілі SAT & Company АҚ қазақстандық компаниясына 20 миллион долларға сатылды. 2013 жылы жобаға молдовалық кәсіпкер, Молдованың бұрынғы премьер-министрі Ион Стурза инвестициямен келді. Мәміле қалдықтарды қайта өңдеуді іске қосу және аймақтағы экологиялық жағдайды қалпына келтіру үшін шамамен 40 миллион доллар инвестицияны қарастырды.
Жергілікті билік, экологтар мен белсенділер 2000 жылғы экологиялық апатты еске алып, әлі де жобаға қарсы болды, сондықтан алтын өндіру ешқашан басталған жоқ! 2016 жылы Ион Штурца акционерлерден кетіп, Ромалтынды бақылау қайтадан толығымен Кеңес Рақышевқа өтті.
«Табысты инвестор» деп Қ.Рақышевты қазақстандық БАҚ атап кеткендей, бұл тиімсіз активтен құтылып, шығынның орнын Қазақстан мемлекеті… есебінен өтеуді ұйғарды.
Схема қарапайым болды. Директорлар кеңесін Қ.Рақышев басқаратын атышулы «БТА банктен» сол К.Рақышевтің компаниясы оның румыниялық Romaltyn Limited активімен кепілге несие алған. Ал 2018 жылдың қаңтарында қарызды өтеу үшін «Romatyn» компаниясының 100% акциясы БТА банкке берілді. Банк есептеріне сәйкес, Ромалтинге салынған инвестиция құны 23,9 млрд теңгеге бағаланған.
Яғни, банк өз иесіне нақты несиелік ақша берді және оның орнына Румынияда құны 74 миллион долларға жуық жұмыс істемейтін алтын өндіру зауытын сатып алды. Ал, содан кейін не болуы керек еді: 2020 жылдың соңына қарай БТА Банкінің Ромалтынға салған инвестициясы толығымен құнсызданды және банк ресми түрде шығынды мойындады.
Дегенмен, Қазақстан мемлекеті БТА банкті банкроттықтан құтқарғанын есте ұстаған жөн. 2009 жылдың ақпанында «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры арқылы үкімет банктің 75,1% акциясын сатып алып, оны капиталдандыруға шамамен 212 млрд теңге (шамамен 1,5 млрд АҚШ доллары) инвестициялады. Бірақ арада 10 жыл өтпей-ақ БТА Банкі Кеңес Рақышевтің жеке меншігіне өтті (бұл қалай болғаны бөлек тақырып) және күні бүгінге дейін сол күйінде қалып отыр.
Қазақстан салық төлеушілері Қ.Рақышевтың Румыниядағы алтын өндіруге ешқашан басталмаған «сәтті инвестициясының» құнын түптеп келгенде төлеген екен. Бұл ретте олигархтың өзі өтімді емес актив кепілімен несие алу арқылы өзінің 74 миллион долларын алған.
The Review
Кеңес Рақышевтың Румыниядағы алтын өндірудегі «Сәтті инвестициялары».
Қазақстандық салық төлеушілер Кеңес Рақышевтың Румыниядағы алтын өндіруге салған «сәтті инвестициясының» құнын төледі, бұл жоба ешқашан іске аспай қалды. Бұл арада олигарх құны жоқ активті кепілге алып, несие алып, 74 миллион доллар пайда тапты.
